Orijinal yazı: https://llli.org/breastfeeding-info/mastitis/
Revised July 2023 by Dr. Justice Reilly, MBChB, IBCLC, and Susan Mocsny Thomas, RN
Çeviri: Charlotte Codron, Düzeltmeler dyt. Elif  Tunç

Giriş

Memede ağrı, hassasiyet, renk değişikliği, sert bir nokta veya küçük bir kitle mi hissediyorsunuz? Şimdi ne yapmalısınız? Mastit olabilir mi?
Nedeni ne olursa olsun, ağrılı memeniz için:

• Bebeğinizi istediği kadar sık emzirin.
• Dinlenin.
• Hassas bölgeye buz veya soğuk kompres uygulayın.
• Meme dolgunluğu varsa lenf drenajını deneyin ( Bu, koltuk altı ve üst göğüs bölgesine parmak uçlarınızla cilde hafif, nazik ama sıkı dokunuş yapmaktır.) Lenf drenajı masajının gösterimi için bu videoyu izleyebilirsiniz.(video linki eksik)
• Sağlık hizmeti sağlayıcınızla görüşerek ibuprofen ile parasetamol/acetaminofen kullanımınıd önüşümlü olarak almayı düşünebilirsiniz.

Emzirme uzmanlarının eskiden memedeki ayrı sorunlar olarak düşündüğü mastit, tıkalı kanallar, süt kabarcıkları (blebs) ve apseler, artık iltihaplanma sürecinin  vücudun bir tehdide verdiği yanıtın  farklı aşamaları olarak kabul edilmektedir. Emzirme Tıbbı Akademisi (Academy of Breastfeeding Medicine -ABM) bu konuda protokolünü güncellemiştir (1): ABM Protokol #36.pdf: Mastit Spektrumu, 2022. Bu makaledeki bilgiler, söz konusu ABM protokolüne ve kanıtlanmış LLL bilgilerinin bazılarına dayanmaktadır.

Tıkalı Kanallar

Süt, memelerinizdeki mikroskobik boyuttaki tüplerkanallararacılığıyla akar ve bu kanallar kolayca sıkışabilir. Bebeğinizin içtiğinden daha fazla süt üretildiğinde (örneğin, emzirmenin yanında pompa kullanıyorsanız) bu durum vücutta baskı oluşturur ve vücut bunu bir tehdit olarak algılar.

Enflamatuar hücreler ve sıvılar hasarı onarmak ve bakterilerle savaşmak için bölgeye hızla gelir. Bu enflamasyon nedeniyle oluşan şişlik bazı kanallara baskı yapar ve sütün düzgün akışını yavaşlatır veya engeller. Bu bölgedeki cilt normalden daha koyu, kırmızı veya pembemsi görünebilir. Koyu tenli kişilerde kızarıklık fark edilmesi daha zor olabilir veya hiç görünmeyebilir. Dokunulduğunda sıcak hissedilebilir. Bu enflamasyon tedavi edilmezse bölge daha fazla iltihaplanabilir veya enfekte olabilir. Bu durum, memeleriniz çok dolduğu herhangi bir zamanda olabilir.

Olası nedenler şunlardır:

• • Siz ve bebeğiniz, normalden daha uzun sürelerle beslenme arasında ayrı kaldınız.
  • Bebeğiniz geceleri daha uzun uyumaya başlıyor.
  • Bebeğiniz diş çıkarıyor, burun tıkalı, kendini iyi hissetmiyor ve daha az emiyor.

  Tıkalı/tıkanmış kanallar ve mastit (meme iltihabı) tedavisi benzerdir.

Aşağıdaki önerileri deneyebilirsiniz:

• Kendinizi hasta olarak kabul edin ve dinlenin! Kendinize, memelerinize ve bebeğinize iyi bakmaya odaklanın.
• Etkilenen bölgeye soğuk veya buz kompresi uygulayın.
• Antibiyotiklerin hemen önerilmeyebileceğini bilin. Başlangıçta bu bir enfeksiyon değildir. Gereksiz antibiyotik kullanımı, dirençli bakteri türlerinin gelişmesine yol açabilir ve ileride tekrar mastit veya apseye yakalanma riskinizi artırabilir.
• Bebeğinizin isteğine göre emzirmeye özen gösterin; böylece beslenmeler arasında çok uzun süre geçmesini önlersiniz. Bebeğinizin ihtiyaçları ile memelerinizin süt üretim hızı arasında iyi bir uyum olmasını istersiniz. Beslenme sıklığı hakkında daha fazla bilgi için sıkça sorulan sorular bölümümüze bakabilirsiniz.
• Gereğinden fazla pompa kullanmaktan kaçının. Bebeğinizin ihtiyacından fazla süt üretmine( yani hiperlaktasyon) neden olabilir.
• Bebeğinizin veya çocuğunuzun doğru pozisyonda ve iyi bir emme tutuşuna sahip olduğundan emin olun. Bu, bebeğin daha fazla süt almasına yardımcı olur.
• Bebeğinizi emzirirken pozisyon değiştirin, böylece konforunuz artar. Arkaya yaslanarak emzirme pozisyonu faydalı olabilir.
• Sütyen takıyorsanız iyi oturan, destekleyici ve sıkı olmayan bir sütyen kullanın. Meme, göğüs kafesi ve koltuk altı bölgesine sıkı gelen giysi veya askılardan kaçının.
• Yukarıdaki önerilerle düzelmeyen sık tıkalı kanallarınız varsa lesitin takviyesi almak yardımcı olabilir. Bu takviye ayçiçeği lesitini veya soya lesitini olabilir, eğer soya veya süt ürünlerine karşı hassasiyetiniz ya da alerjiniz yoksa. Bu takviyenin etkinliği konusunda güçlü kanıtlar yoktur. Daha fazla bilgiyi ABM (Academy of Breastfeeding Medicine) protokolünde bulabilirsiniz.

Süt Kabarcıkları (Blebs)

Süt kabarcığı veya bleb, genellikle meme başı veya areolada ağrılı beyaz bir nokta olarak görülür. Bu, memedeki iltihaplanma veya mastit sonucu, kanallardan enflamatuar hücrelerin meme başı veya areola yüzeyine inip burada birikmesinden kaynaklanır.

Bu durum, mastit spektrumundaki diğer durumlar gibi tedavi edilir. Her zaman ağrılı olmayabilir ve birkaç hafta içinde kendiliğinden iyileşebilir. Ağrılı bir süt kabarcığınız varsa:

• Buz veya soğuk kompres uygulayın.
• Bebeğinizi istediği kadar emzirin.
• Tıkalı kanallar için verilen önerilere uyun.
• Kabarcığı kendiniz açmaktan kaçının. Bu, geçici rahatlama sağlayabilir ancak enfeksiyon, daha fazla iltihaplanma ve kabarcığın yeniden oluşma riski taşır.
• Meme başına sabun veya başka temizleyiciler sürmekten kaçının; bu, ciltte tahrişe ve ağrıya yol açabilir.

Eğer bu öneriler işe yaramazsa sağlık uzmanınıza danışın. Enflamasyonu azaltmaya ve o bölgedeki süt akışını iyileştirmeye yardımcı olmak için steroid krem reçete edebilirler.

Mastit

Mastit, tıkalı kanalların sıkışmaya devam etmesi ya da daha genel olarak memelerin aşırı dolması sonucu oluşan şişlik ve iltihaplanmadır. Bu durum tek bir gecikmiş beslenmeden kaynaklanmaz; daha çok süregelen bir sürecin parçasıdır.

Kronik dolgunluk, aşırı pompalama veya “memeyi tamamen boşaltmaya” çalışma mastit riskini artırır. Kanalların sıkıştığı memenin bazı bölgelerinde bakteri dengesizliği oluşabilir ve enfeksiyona yol açabilir.

İltihabın kötüleşmesini ve apsenin oluşmasını önlemek için bebeğin etkilenen taraftan emzirilmeye devam etmesi önemlidir. Mastitliyken bebeğinizi emzirmenin sağlıksız olduğu miti yanlıştır. Mastit bulaşıcı değildir; emzirmeye devam etmek bebeğiniz için herhangi bir risk taşımaz. Tepkiye dayalı emzirme, memedeki iltihabı azaltmaya yardımcı olabilir.

Mastitiniz varsa, tıkalı kanallar bölümündeki tüm önerileri uygulayabilir ve aşağıdaki planı takip edebilirsiniz. Bu rehbere uyulduğunda iltihap belirtilerinin çoğu antibiyotik kullanmadan geçer.

Belirtiler, Bulgular ve Tedavi

Eğer:

• Memede sert ve ağrılı bir şişlik hissediyorsanız
• Kendinizi halsiz, yorgun veya bitkin hissediyorsanız
• 38,4°C altında hafif ateşiniz varsa
• Etkilenen memenin cilt görünümünde değişiklik fark ettiyseniz (kızarıklık, pembe, kahverengi veya gri tonlarında olabilir; ten renginize ve iltihaplı bölgeye bağlıdır. Bazı anneler, renk değişen bölgeyi üçgen veya ‘kama’ şeklinde tanımlamıştır. Ancak ciltte değişiklik olmaması mastit olmadığı anlamına gelmez.)

O zaman:

• Elinizden geldiğince dinlenin. Bebeğinizle birlikte yatakta dinlenmeye çalışın. Güvenli yatak paylaşımı için LLL kılavuzlarına bakabilirsiniz. Alt değiştirme bezi, ıslak mendil, oyuncak, kitap, telefon, su ve atıştırmalıklar gibi ihtiyaçlarınızı yatağın yakınında bulundurarak kalkma ihtiyacınızı azaltın.
• İltihap ve şişliği azaltmak için soğuk veya buz torbalarını istediğiniz sıklıkta uygulayın.
• Bebeğinizi isteğine göre, günde en az 8-12 kez, her iki memeden emzirin.  Yürümeye başlamış çocuklar veya daha büyük çocuklar daha seyrek emebilir. Eğer bebek ağrılı memeyi reddederse o memeyi yumuşatmak için biraz süt sağabilir veya pompalayabilirsiniz.
• Dolgunluğu hafifletmek için lenf drenajı uygulamayı düşünebilirsiniz. Bu, koltuk altı ve üst göğüs bölgesine parmak uçlarıyla hafif, nazik ama sıkı olmayan dokunuşlardır ve sıvının kanallardan uzaklaşmasına yardımcı olur. Lenf drenajını gösteren “Lymphatic Massage for the Breast During Pregnancy and Lactation” videosunu izleyebilirsiniz.
• İltihabı azaltmak ve ağrıyı hafifletmek için doktorunuza İbuprofen ve parasetamol/acetaminofen kullanımını danışabilirsiniz.
• Anne tarafından alınan probiyotiklerin mastite yardımcı olabileceği düşünülmektedir.(2) Çalışmalarda yararlı olabileceği belirtilen iki bakteri suşu: Limosilactobacillus fermentum (lactobacillus fermentum olarak da bilinir) ve lactobacillus salivaris (Ligilactobacillus salivarius olarak da bilinir). Academy of Breastfeeding Medicine protokolü yazarları bu konuda daha fazla araştırmaya ihtiyaç olduğunu belirtmektedir.

Eğer:

• İlk 24-48 saat içinde kendinizi iyi hissetmiyorsanız ya da daha kötü hissediyorsanız
• Ateşiniz 38,4°C veya daha yüksekse

O zaman:

• Doktorunuzu veya birinci basamak sağlık hizmeti sağlayıcınızı arayın.
• Antibiyotik reçete edilirse daha iyi hissetseniz bile tedavi süresince kullanmaya devam edin.
• Dinlenmeye devam edin ve bol sıvı alın.
• Emzirmeye devam edin. Bebeğiniz etkilenen memeyi emmek istemez veya ememezse nazikçe sağma veya pompalama yapın (aşırıya kaçmayın). Pompalama ya da emziremiyorsanız emzirene kadar iltihabı azaltmak için buz uygulayın.
• Tedavi amaçlı ultrason (TUS) kullanımı için sağlık hizmeti sağlayıcınıza danışabilirsiniz. TUS, memedeki ödemi (şişlik ve sıvı fazlalığı) azaltmaya ve iltihabı hafifletmeye yardımcı olabilir. Ancak birçok bölgede bu teknoloji bulunmamaktadır ve TUS’un etkinliği konusunda güçlü kanıtlar yoktur.
• 48 saat içinde düzelme olmazsa sağlık hizmeti sağlayıcınıza süt kültürü yapılmasının uygun olup olmadığını sorabilirsiniz. Süt kültürü her yerde yapılamaz ve sonuçların yorumlanması zordur; bu nedenle değeri tartışmalıdır.

Apse

Apse, memede irin ve bakterinin çevrildiği şişkin bir alandır. Mastit vakalarının küçük bir yüzdesinde görülür. Açık tenli memelerde genellikle çok kırmızı veya koyu renkli bir alan olarak ortaya çıkar. Koyu tenlerde kızarıklık fark edilmesi zor olabilir ya da hiç görünmeyebilir.

Belirgin bir alan sert ve dokunulduğunda hassas olabilir. Durumunuz iyiye gidiyor gibi görünebilir, sonra kötüleşebilir ya da belirtileriniz apse boşaltılana kadar kötüleşmeye devam edebilir.

Bazı durumlarda apse kendiliğinden cilt üzerinden açılır ve boşalır. Boşaltılması gerekirse, bir hekim (genellikle radyolog veya meme cerrahı) iğne aspirasyonu ile apse içeriğini çekebilir; bu işlem birkaç kez tekrarlanabilir. Ya da apse tamamen boşalana kadar yerinde kalacak bir dren takılabilir. Birçok uzman, aspirasyonla birlikte ilk etapta dren yerleştirilmesi gerektiğini düşünürken, bazıları ikinci aspirasyon gerekirse dren uygulanmasını savunur. Bazı durumlarda ise anestezi altında cerrahi müdahale gerekir.

Apseniz varsa muhtemelen antibiyotik reçete edilir. Apse nasıl tedavi edilirse edilsin, etkilenen memeden emzirmeye devam etmek iltihabı azaltmak açısından değerlidir.

Bireysel durumunuz için seçenekleri bir Emzirme Danışmanı ile konuşmak faydalı olabilir. Meme ultrasonu gerekiyorsa, test sonrası emzirmenin nasıl sürdürüleceğine dair şu kaynağa bakabilirsiniz: Memede kitleler ve meme görüntüleme

Tekrarlayan tıkalı kanallar

Gelecekteki iltihabi sorunları önlemek için, emzirme aralarınızın olağan dışı uzun olmasından kaçınmak akıllıca olur. Bebeğinizin beslenme pozisyonlarını sık sık değiştirmek ve iyi bir tutuş (latç) sağlamak, memenizde farklı bölgelere baskı yaparak rahatlığınızı artırabilir. Sağlıklı bir diyet ve yeterli dinlenme de memenizin tekrar ağrımasını önlemeye yardımcı olabilir. Memelerinizi her gün nazikçe kontrol edin; hassasiyet hissettiğiniz bir bölge olursa dinlenin, soğuk kompres uygulayın ve iltihabı azaltmak için emzirmeye veya süt sağmaya devam edin.

Mastit tekrarlayabilir:

• • Antibiyotiğe dirençli veya duyarlı olmayan bakteriler olduğunda
  • Antibiyotikler yeterince uzun süre kullanılmadığında
  • Etkilenen taraftan emzirmeye devam edilmediğinde
  • Mastitin asıl nedeni düzeltilmediğinde tekrarlayabilir.

  Mastit tekrarlarsa sağlık uzmanınıza süt kültürü ve duyarlılık testi yaptırma olasılığınızı sorun. Bu test enfeksiyona neden olan organizmayı ve etkili antibiyotiği belirleyebilir.

  Antibiyotiğe dirençli bakteriler giderek yaygınlaşıyor ve mastit dahil daha ciddi enfeksiyonlara yol açıyor. Enfeksiyona neden olan bakteriyi hedef almayan antibiyotiklerin özellikle tekrar tekrar kullanımı, bakterilerin antibiyotiğe direnç geliştirme riskini artırır ve bu da apseye neden olabilir.

Mastitin diğer nedenleri ve önlenmesi

• Yakın zamanda antibiyotik kullanan kadınlarda mastit daha yaygın olabilir. Grup B streptokok pozitif anneler ve sezaryenle doğum yapanlar doğum sırasında genellikle antibiyotik alır. Bu durum meme mikrobiyomunda (sağlıklı meme dokusunda yaşayan mikropların sayısı ve dengesi) değişikliklere yol açar. Mikrobiyomun olumsuz değişimine “disbiyozis” denir ve disbiyozis iltihabın bir nedenidir.
• Dondurucu için süt stoklamak ya da memeyi tamamen boşaltmaya çalışmak amacıyla sık pompalama, süt üretimini artırarak disbiyozis ve iltihaplanmaya neden olabilir (hiperlaktasyon).
• Sadece pompalayarak beslenmek mikrobiyomu etkileyebilir çünkü bebeğin ağzındaki tükürükten meme başına geri bildirim olmaz. Pompa emme basıncı, bebeğin doğrudan emiş basıncından farklı olabilir. Çok yüksek emme basıncı meme ve meme başı travmasına ve iltihaba, düşük emme basıncı ise yeterli süt boşaltılamamasına yol açar. Pompa, bebeğin direkt emişi kadar etkili süt çıkarmaz ve kanallardaki bakteri dengesizliğine katkıda bulunabilir. Pompa flange boyutunu doğru seçmek ve pompalama sonrası meme başı ve areola çevresini düzenli kontrol etmek riskleri azaltabilir.
• Meme koruyucu (nipple shields), emzik ve diğer yapay meme uçları bebeğin emme şeklini etkileyebilir, kanallardaki mikrobiyomu değiştirerek iltihap sürecini başlatabilir. Bu araçlar, doğrudan emzirmeye geçişte ya da emzirme mümkün olmadığında bebeği sakinleştirmek için gerekli olabilir. Aileniz için en iyisini yapmanızı destekliyoruz. Pompa, koruyucu ve emzik kullanımını azaltmaya çalışıyorsanız bir LLL Lideri ile konuşmanız faydalı olabilir.
• Bazı bebekler emmekte isteksiz olabilir, tutuşta zorlanabilir ya da emzirme grevi gibi nedenlerle memeyi reddedebilir. Ani emzirme düzeni değişiklikleri iltihaba katkıda bulunabilir. Özellikle tatil dönemlerinde veya misafir ağırlarken beslenmeler daha uzun süre gecikebilir.
• Bazı sütyenler ve mayolar, özellikle tel içerenler, memenin bazı bölgelerine aşırı baskı yapabilir. Ağır çanta veya bebeği taşıyan askılar da baskı oluşturabilir. Çanta taşıma tarafını veya taşıyıcı, sling, wrap kullanım şeklini sık değiştirmek yardımcı olabilir.
• Gece boyunca uyku pozisyonlarını değiştirmek memelerdeki baskıyı azaltabilir. Esnek bir uyku sütyeni ya da atlet giymek, sütyen giymeniz gerekirse memelere baskıyı azaltabilir.
• Emniyet kemerinin omuz askısı meme üzerine çok sıkı basınca neden olabilir veya ani duruşlarda memede ağrı oluşturabilir. Uzun araba yolculuklarında arada bebeği emzirip kemer basıncını azaltmak faydalıdır.
• Aktif yürümeye başlayan çocuk tarafından tekme veya vurma, meme ısırması gibi travmalar memede morarma ve iltihaplanmaya yol açabilir. Dinlenme, soğuk uygulama ve bebeğinizin ihtiyacına göre emzirme ile tedavi edilir.
• Önceki meme ameliyatları, memedeki kitleler veya yaralanmalar süt akışını engelleyip iltihap riskini artırabilir.
• Mastitin yaygın bir nedeni de emzirmeyi aniden veya çok hızlı bırakmaya (sütten kesme) çalışmaktır. Örneğin işe dönüşte mastit gelişebilir. “Çalışma ve Emzirme” makalemizden destek alabilirsiniz.
• Emzirme zorlukları bazen anksiyete veya üzüntüye yol açabilir. Anksiyete, fazla pompalamaya neden olup iltihaplanmayı tetikleyebilir. Böyle hissediyorsanız bir La Leche League Lideri ve sağlık uzmanınıza danışmanızı öneririz.
• Mastit bazen bebeğin pozisyonu ve tutuşu ile süt alımını etkileyen sorunlardan kaynaklanır. LLL Lideriniz, tekrar oluşmasını önlemek için yapabileceğiniz değişiklikler konusunda size yardımcı olabilir.

Artık Önerilmeyen Tedaviler

• Memeye ısı uygulamak veya sıcak suya batırmak
• Tıkacı gidermek için kuvvetli, derin masaj yapmak ya da sıkmak
• Yer çekimini kullanarak tıkacı hareket ettirmek amacıyla bebeğin üzerinde sarkmak
• Memeye tarak, vibratör veya elektrikli diş fırçası uygulamak
• Süt üretimini artıran ekstra pompalama veya emzirme ile memeyi “boşaltmaya” çalışmak
• Belirtilerin başlangıcında antibiyotik kullanmak
• Meme başındaki kabarcıklar (nipple blebs) için Haakaa veya benzeri silikon pompalarda Epsom tuzu kullanmak
• Meme veya meme başı derisine tuzlu suyla pansuman, sıcak kompres, zeytinyağı, hint yağı ya da diğer yağları sürmek
• Deriyi soymak veya kabarcığı “patlatmak”, bu durum enfeksiyona yol açabilir
• Pompa ve ev eşyalarının rutin sterilizasyonu gerekli değildir, ancak enfeksiyon riskini önlemek için pompa parçalarının üretici talimatlarına göre günlük temizliği önemlidir.(3)

NOTLAR:

1. Protokolde bazı noktalar emzirme topluluğu içinde tartışılmaktadır. Bunları belirtecek ve yorumlayacağız.
2. Protokoldeki açıklama metinlerinde belirtildiği üzere, yazarlarından biri olan Dr. Juan Miguel Rodriguez, mastit hedefi için probiyotik suşların karakterizasyonu, güvenliği ve etkinliği ile ilgili olarak Puleva/Biosearch Life (Granada, İspanya) veya Nutricia (Utrecht, Hollanda) tarafından finanse edilen araştırma projeleri ve klinik deneylerin baş araştırmacısı (PI) olmuştur. Kendisi ve araştırma grubu, probiyotik suşların ticarileştirilmesi ile ilgili herhangi bir ödeme veya telif hakkı almamıştır.
3. Eğer güvenli su kaynağına erişiminiz yoksa, pompa parçalarını en az 20 dakika boyunca 100°C’de kaynatılmış suyla temizleyebilirsiniz.

KAYNAK:

Mastitin nedenleri hakkında daha fazla bilgi edinmek isterseniz, işte faydalı bir inceleme yazısı: Interventions for the prevention of mastitis following childbirth | Cochrane

En güncel ABM mastit protokolündeki bilgilerin çoğu yeni olduğu için, bunları sağlık uzmanınızla paylaşmanız faydalı olabilir: ABM Protokol #36.pdf: Mastit Spektrumu, 2022.

REFERANS:

1. Mitchell, K. B., Johnson, H. M., Rodríguez, J. M., Eglash, A., Scherzinger, C., Zakarija-Grkovic, I., … & Academy of Breastfeeding Medicine, Clinical Protocol# 36: The Mastitis Spectrum, 2022, Breastfeeding Medicine, 17(5), 360-376,
    https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35576513/ (accessed 7 February 2023)
2. Mitchell, K. B., & Johnson, H. M., Breast pathology that contributes to dysfunction of human lactation: a spotlight on nipple blebs, 2020, Journal of Mammary Gland Biology and Neoplasia, 25(2), 79-83, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32495215/ (accessed 7 February 2023)
3. Crepinsek, M. A., Taylor, E. A., Michener, K., & Stewart, F., Interventions for preventing mastitis after childbirth, 2020, Cochrane Database of Systematic Reviews, (9), https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32987448/ (accessed 7 February 2023)
4. Baeza, C, Paricio-Talayero, J.M., Pina, M and De Alba, C., Letter re ‘Academy of Breastfeeding Medicine Clinical Protocol #36: The Mastitis Spectrum, Revised 2022’’ , Breastfeeding Medicine, 2022, Volume 17, Number 11,https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36378818/ (accessed 7 February 2023)
5. Mitchell et al, Response to Baeza et al re Academy of Breastfeeding Medicine Clinical Protocol #36: The Mastitis Spectrum, Revised 2022’’, Breastfeeding Medicine, 2022, Volume 17, Number 11,
   https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/36378817/ (accessed 7 February 2023)